PHẬT GIÁO VÀ THUYẾT ĂN CHAY
Phân tích quan điểm của đức phật về việc ăn thịt
Nguyên tác:: "Buddhism and Vegetarianism -The Rationale for the Buddha's View on the Consumption of Meat",
Tác giả: V.A. Gunasekara
Dịch giả: Tỳ Kheo Thiện Minh
Giới thiệu: Tiến sĩ Victor A. Gunesekara là một cư sĩ người Úc gốc Tích Lan. Ông là giáo sư của Đại học Queensland, và là Tổng Thư kư Hội Phật giáo bang Queensland, châu Úc . Ông viết nhiều sách về đạo Phật và đă được xuất bản ở Úc, Singapore, và Sri Lanka.
1. Ghi chú tựa đề
Bài viết này xuất hiện lần đầu tiên trên tạp chí V́mamsà của Hội Phật giáo Queensland vào tháng 10 năm 1983. Rồi sau đó được in lại trên Tạp chí Người Phật tử trẻ (Young Buddhist) tại Singapore. Sau đó lại được phát hành trên loạt bài về Phật giáo của Hội Phật giáo Queensland, và các bản in không c̣n lưu hành nữa. Xét thấy có nhiều người rất quan tâm đến chủ đề này, chúng tôi xin giới thiệu lại trong tập sách nhỏ này.
Đây cũng là cơ hội để có thể thực hiện một số thay đổi về văn phong, thêm vào một vài tư liệu bổ sung và cước chú. Tuy nhiên, không có thay đổi nào về các luận cứ tŕnh bài trong tập sách.
2. Luật Tam Tịnh Nhục của Đức Phật
Ăn chay là một sự thực hành đang phát triển trong xă hội hiện đại và một số người nhiệt t́nh mới nổi lên đă chỉ tay phê phán nhắm vào Đức Phật là người đă sử dụng thịt như được ghi chép lại, và nhắm tới cả những Phật tử hiện đại đă sử dụng thịt. Đây cũng là cơ hội đáng để chúng ta nghiên cứu lại thái độ của Đức Phật về việc sử dụng thịt cá. Trước tiên, chúng ta sẽ nói rơ giới luật Đức Phật đă để lại có liên quan đến việc sử dụng thịt cá, và rồi sẽ điều tra, nghiên cứu các bài phân tích về giới luật này. Mặc dù giới luật của Đức Phật đă được công bố rất nhiều lần, có rất ít bàn luận về lư lẽ cơ bản của quy luật này. Chính v́ điều đó mà bài viết này được tạo ra.
Có đôi điều gây tranh căi về thành phần món ăn cuối cùng, "sùkaramaddava", mà Đức Phật đă dùng. Một số người (tin theo lời b́nh luận của ngài Buddhaghosa - Phật Âm) cho là Ngài đă dùng thịt heo, một số người khác (tin theo trường phái Bắc Tông- Mahayana) lại cho đó là dược liệu hay chỉ là một loại nấm rừng. Tuy nhiên, c̣n có một số sự kiện khác được ghi lại về Đức Phật cũng như các Tỳ Kheo tiên khởi đă ăn thịt. Chi tiết cổ xưa nhất liên quan đến vụ này được ghi trong câu chuyện viết về việc "cải đạo"của vị Tướng quân Siha đă được ghi trong Luật Tạng (Mahàvagga, VI, 31-2). Vị tướng quân này đă mời Đức Phật và các vị Tỳ Kheo của ngài dùng một bữa trai Tăng trong đó thịt đă được cúng dường. Những người Kỳ-na giáo vốn đă được hưởng sự bảo trợ đặc biệt của viên tướng này từ trước, đă lan truyền câu chuyện là vị Tướng Quân Siha đă giết một "con vật béo" (thùla pasu) vào dịp đó và chính Đức Phật đă cố ư tham dự bữa tiệc đó, và như thế, Ngài đă phạm phải một hành vi gây hậu quả nghiệp chướng nghiêm trọng (pàticcakamma). Trong thực tế, con vật đă không được giết mổ chỉ để dành riêng cho dịp đó, mà thịt đă được mua ở chợ. Đức Phật đă tận dụng cơ hội này, Ngài đă đề ra một giới luật có liên quan đến việc sử dụng thịt và cá.
Đức Phật đă nói với chư tăng: "Quư thầy không được cố ư sử dụng thịt đă được giết mổ chỉ dành riêng cho quư thầy; Như Lai chỉ cho phép sử dụng thịt và cá không bị phiền trách [1] trong ba trường hợp sau đây: không thấy, không nghe và không nghi ngờ cả " (Luật I, 233). Chúng tôi sẽ đề cập đến giới luật này khi nói về luật Tam Tịnh Nhục của Đức Phật quy định về ăn thịt [2]. Ba điều kiện này đ̣i hỏi không được chứng kiến công việc giết mổ, không được nghe nói thịt đó được giết mổ (để cung cấp cho người trong cuộc), và ngay cả khi không có thông tin như vậy th́ cũng không có ǵ phải nghi ngờ về hai trường hợp trên (nghĩa là mắt, tai và tâm ư phải thỏa măn được "sự vô can" về món thịt đó).
Với sự căn bản của luật Tam Tịnh nhục đó, các kinh văn Pàli đă phân biệt có hai loại thịt, gọi là "uddissakatamasa" và "pavattamasa". Danh từ thứ nhất - uddissakatamasa - được dùng để chỉ loại thịt được giết mổ chỉ dành riêng cho một người tiêu thụ nào đó. Loại thịt này không được luật Tam tịnh nhục cho phép ăn. Cho dù không xác minh, một tiêu chuẩn thô sơ có thể dùng để xác định loại thịt này là do người giết mổ đă có ư định rơ ràng chỉ dành riêng cho một người cá biệt nào đó sử dụng, và nếu như người đó sử dụng th́ không những người đó cùng chia sẻ thịt không mà thôi, mà c̣n chia sẻ cả những hậu quả nghiệp chướng gắn liền với việc cung cấp loại thịt đó. Danh từ thứ hai được dùng để chỉ một loại thịt khác được phép dùng - pavattamasa - theo nghĩa đen được hiểu là "loại thịt đă sẵn có" (bà Horner, Hội Thánh điển Pàli, dịch là "thịt có sẵn trong tay"). Từ đó, đă có một số vụ tranh căi để xem những loại thịt nào thuộc vào loại "thịt đă sẵn có". Một số người giải thích cho đó là loại thịt những con vật bị giết một cách t́nh cờ, hay bị các con vật khác giết chết. Nhưng trong thực tế nó gồm cả thịt được bán ở ngoài thị trường. Điều này được làm rơ bằng một sự kiện ghi chép trong tạng Luật, kể về bà Suppiyà sai tớ gái ra chợ để mua thịt về (nấu xúp cho một vị sư ốm nặng) và người đầy tớ gái về cho bà biết là không thể kiếm được loại thịt đă giết mổ sẵn v́ "hôm nay không phải là ngày giết mổ". Điều này cho thấy thịt giết mổ bán ở ngoài chợ được coi như là loại thịt pavatta-masa, và do đó là loại thịt được phép sử dụng. Loại thịt này được xem như là "vô can". V́ loại này thuộc dạng nghiệp chướng trung ḥa đối với người tiêu dùng (nhưng đương nhiên người giết mổ và cung cấp phải chịu trách nhiệm nghiệp chướng). Chúng ta sẽ đề cập đến hai loại thịt này như là "thịt tạo nghiệp" và "thịt không tạo nghiệp" (hay "thịt có nghiệp trung tính, vô can") [3]. Một phiên bản ngắn về sự kiện này đă được ghi lại trong Tăng Chi Bộ Kinh.
Trong kinh Jivaka thuộc Trung Bộ Kinh, cùng một giới luật như trên đă được giải thích cho y sĩ Jivaka. Bài kinh này đă xác định với nhiều lời lẽ về những nghiệp ác đi kèm theo việc vi phạm giới luật Tam Tịnh Nhục. Giới luật này đă được tái khẳng định khi Đức Phật đă từ khước lời yêu cầu của Đề bà đạt đa để đem việc ăn chay vào giới luật tu sĩ [4]. Cũng ghi nhận rằng luật Tam Tịnh Nhục cũng thấy các tạng Luật của các bộ phái nguyên thủy khác, như bộ phái Pháp Tạng và Hữu Bộ (tuy nhiên không thấy viết trong kinh tạng của họ). V́ thế, có thể xem luật Tam Tịnh là một giới luật đích thực của Đức Phật.
Sự phân biệt giữa hai loại thịt tạo nghiệp và không tạo nghiệp được dựa trên những cơ sở đạo đức. Tuy nhiên, cũng c̣n có những luận cứ khác cho việc ăn chay, sẽ được đề cập đến trong phần 4 dưới đây. Đức Phật cũng đă gán cho tầm quan trọng ít nhất vào một trong những lư do đó. Dựa trên những cơ sở này mà thịt của mười sinh vật sau đây bị cấm sử dụng, đó là: thịt người, thịt voi, ngựa, chó, rắn, sư tử, cọp, beo, gấu và linh cẩu. Những bản văn chỉ đơn giản công bố những loại thịt đó là không "thích hợp" mà không đưa ra những phân tích chi tiết tại sao mười loại thịt lại là loại thịt bị cấm. Nhưng chúng ta có thể đoán rằng cấm như vậy v́ đă được công chúng đồng ư như thế. [5]
Dựa theo quan điểm loại thịt không tạo nghiệp mới được phép sử dụng trong cộng đồng Phật giáo, Đức Phật đă yêu cầu không được sử dụng bất kỳ loại thịt nào mà không t́m hiểu rơ ràng căn nguyên ("na ca bhikkhave appativekkhitvà masam paribhunjitabbam"). Thiếu hiểu biết không thể là lư do để tự bào chữa được nếu như một loại thịt sai quy định đă được sử dụng. Đây là trách nhiệm của người sử dụng để xác định loại thịt nào là thích hợp để tiêu dùng. Những giới luật được đề ra chủ yếu liên quan đến các vị tăng ni, nhưng cũng được áp dụng rộng răi cho toàn thể cộng đồng Phật tử, tu sĩ lẫn cư sĩ.
Ngày nay, lối hành tŕ tại các quốc gia Nam Tông không giống nhau. Nh́n chung tại Sri Lanka, các nhà sư chỉ được dùng cá trong các bữa ăn, mặc dù số các nhà sư ăn chay đang gia tăng. Tại Thái Lan, dường như người ta thường cúng dường các món có thịt trong các bữa ăn của các vị sư.
3. Quan điểm của các tôn giáo khác về việc ăn thịt
Những quan điểm của Đức Phật về việc ăn thịt phải được xét đến trong khung cảnh thời đại của Ngài. Các bản văn của tôn giáo Ấn Độ sớm nhất, như Vệ-đà, lại không cấm sử dụng thịt hay giết mổ súc vật. Thực vậy, một số lớn các nghi thức sát tế đă trở thành quy luật, đặc biệt là nghi thức tàn nhẫn Asvamedha đă dần dà được thừa nhận là cách tỏ rơ sức mạnh của các nhà cầm quyền đang gia tăng.
Thoạt đầu mang tính thăm ḍ, chính những người Upanishads đă đề ra nguyên tắc "không gây tổn thương" (ahimsà - vô hại) vào cuộc sống của tôn giáo Ấn Độ. Nhưng ngay cả nghi thức sát tế cho các thần linh cũng được cho phép, tuy nhiên không phải trên quy mô được thừa nhận dưới thời Vệ đà sau này. Nơi những người Upanishads đầu tiên, như Chandogya, lại cho phép sử dụng thịt, đặc biệt nếu một phần thịt đó đă được cúng cho các vị thần linh. Chỉ sau thời Đức Phật, một số người theo đạo Hindu mới chấp nhận việc ăn chay như một luật chung. Nhưng giới luật này cũng không phổ biến mấy và một số giáo phái Hindu như những người theo việc thờ cúng Tara lại dính líu đến nghi thức giết mổ và sử dụng thịt. Tuy nhiên, đa số tín đồ Hindu lại là người ăn chay, hay ít nhất cũng tránh sử dụng một vài loại thịt, như là thịt ḅ.
Chính nơi các người Kỳ na giáo, chúng ta thấy rơ sự khẳng định đặc biệt đối với nguyên tắc vô hại - ahimsà. Họ nghiêm cấm giết hại tất cả các h́nh thức của sự sống, ngay cả những sinh vật cực nhỏ. Toàn bộ nền đạo đức của người Kỳ na bao gồm hàng loạt những giới luật và các điều khoản liên quan đến quy luật Ahimsà. Thực vậy, tám điều kiêng cữ cơ bản (mùlaguna) mà người cư sĩ Kỳ na thường phải tuân thủ có liên quan đến kiêng cữ: thịt, rượu, mật, và năm loại quả vải đặc trưng. Bảy loại thức ăn sau bị cấm sử dụng v́ có thể t́m thấy một số sinh vật nhỏ sống trong đó. Thêm vào đó, toàn bộ một loạt những giới luật khác cũng phải được tuân thủ, thí dụ như không được dùng bữa sau khi mặt trời lặn (v́ bếp lửa nấu ăn có thể thu hút một số côn trùng đến thiêu thân) và không được uống nước chưa được lọc (rất có thể trong nước đó có chứa một ít sinh vật). Những người thường dân Kỳ na c̣n loại bỏ cả công việc trồng tỉa ra khỏi những nghề tạo"sinh kế hợp lư" của họ, v́ canh nông cũng đưa đến phá hoại sự sống. Rất nhiều người chỉ làm nghề thương mại và đổi chác. Các giới luật dành cho các tu sĩ đạo Kỳ-na (muni) c̣n nghiêm khắc hơn nhiều. Một số giáo phái c̣n tránh không mặc cả quần áo v́ sợ có thể hủy diệt các loại kư sinh trùng sống trên thân thể con người. Một số các tu sĩ khác c̣n thi hành việc tuyệt thực đến chết (sallekhana) v́ không có loại thực phẩm nào có thể thực sự không gây hại đến các thú vật (xin đọc phần dưới đây bàn về những luận chứng về ăn chay).
Trong số các Phật tử, một số nhóm theo phái Bắc Tông hết mực tán dương việc ăn chay. Đă thấy xuất hiện trong kinh Đại Niết bàn phiên bản chữ Sanskrit, lời tuyên bố sau đây được gán cho là do Đức Phật nói: "Như Lai ra lệnh toàn thể các đệ tử từ nay về sau không c̣n được tham gia vào các bữa ăn có thịt." Dĩ nhiên, lời tuyên bố này không thấy xuất hiện trong phiên bản tiếng Pàli của bài kinh có cùng tên. Một điều được biết rơ ràng là có nhiều tuyên bố khác nữa cũng đă được thêm vào bản kinh Sanskrit này dựa vào uy tín của Đức Phật sau khi Ngài đă qua đời. Sự kết án việc ăn thịt được thấy trong các kinh điển khác của Bắc Tông, như trong phiên bản của họ về kinh Phạm Vơng, và quan trọng hơn là kinh Lăng Già. Trong chương Tám của kinh này đă được dành trọn vẹn cho vấn đề ăn thịt, và có đến 24 luận cứ được đưa ra chống lại việc ăn thịt. Một vài luận cứ tiêu biểu được viện dẫn chống lại việc ăn thịt trong kinh Lăng Già là:
1. Những thú vật hiện nay có thể là bạn bè, họ hàng với chúng ta trong quá khứ.
2. Chính cha mẹ và họ hàng chúng ta có thể được tái sinh là một con vật trong cuộc sống mai sau.
3. Theo lư lẽ thông thường th́ không có lư do ǵ để cấm dùng thịt một số loài vật, đang khi đó lại không cấm sử dụng tất cả các loại thịt khác.
4. Thịt luôn được xem là ô uế v́ nó luôn luôn bị nhiễm các chất phóng uế của thân xác
5. Viễn cảnh bị giết thịt có thể khiến cho thú vật phải kinh hoàng.
6. Toàn bộ thịt chẳng ǵ khác hơn là xác chết thối rữa.
7. Việc dùng thịt có thể khiến cho người sử dụng trở nên độc ác và gợi cảm nhục dục.
8. Theo bản chất tự nhiên, con người không phải là con vật ăn thịt.
Trong kinh này, Đức Phật đă chỉ vẽ cho Bồ Tát Đại Huệ như sau:"Không có loại thịt nào lại tinh khiết xét theo ba cách thức sau đây: không được dự tính trước, không được yêu cầu, và không bị ép buộc; chính v́ vậy mà nên tránh không ăn thịt."
Thật rơ ràng đây là câu trả lời của phái Bắc Tông về luật Tam Tịnh Nhục của Đức Phật đă đề ra trong kinh Pàli và trong kinh điển của các bộ phái nguyên thủy khác. Nhưng ba điều kiện đề cập đến ở trên không ăn khớp với những điều kiện đă được Đức Phật quy định trong các kinh điển Pàli. Cho dù có rất nhiều lời phê phán trong kinh điển về việc ăn thịt, nh́n chung trong thực tế những người theo phái Bắc Tông cũng vẫn tiêu thụ thịt. Đặc biệt điều này hoàn toàn đúng nơi các Phật tử Tây Tạng. Đức Đạt Lai Lạt Ma đă đưa ra lời biện hộ cho rằng đó là v́ đất đai và khí hậu tại Tây Tạng khô cằn và khắc nghiệt, không có lợi cho việc trồng tỉa. Nhưng điều này cũng là do những ảnh hưởng của môn phái Mật Tông; trong đó, thịt và cá là hai trong số 5 loại "thịt" mà người thuộc phái Mật tông thường ham mê, thích thú. Như chúng ta đă thấy, phái Nam Tông cố gắng tuân giữ giới luật của Đức Phật. Duy chỉ có một ngoại lệ đáng chú ư nhất đó là cuộc ly khai của Đề Bà Đạt Đa, trong đó Đức Phật đă thẳng thắng từ khước ngay việc đưa ăn chay thành giới luật. Tuy vậy, một số tàn dư của cuộc ly khai bởi Đề Bà Đạt Đa vẫn thấy xuất hiện nơi một vài phái Tàpasa trong Phật giáo. [6]
Các tôn giáo thờ độc thần đă xuất hiện tại vùng Trung Đông (Do Thái giáo, KyTô giáo và Hồi giáo) đă không phát triển nền đạo đức "vô hại" cho loài súc vật. Cả Do Thái giáo lẫn Hồi giáo đều quy định dùng súc vật để tế cho Thượng đế. Và họ c̣n quy định cả cách thức giết thịt súc vật làm thức ăn cho con người (một cách thức thường rất dă man). Theo Kinh Thánh, ngay sau khi tạo dựng nên trời đất muôn vật, Thượng đế đă ra lệnh cho con người phải ăn rau đậu, tuy nhiên huấn thị này không tồn tại được lâu và đă bị hủy bỏ sau cơn "Lụt đại hồng thủy" thần thoại. Giờ đây, con người được phép giết và ăn thịt kèm theo một số giới hạn thật là kỳ quặc có liên quan đến việc gây đổ máu. Đó là cơ bản của một phương pháp giết mổ dă man được người Do Thái và người Hồi giáo sử dụng. Kinh thánh Do Thái và Ky Tô giáo thừa nhận sự "thống trị" mà Thượng đế đă đặt lên thú vật và môi trường, và đă gây ra những hậu quả nghiêm trọng trong lịch sử.
Chúng ta sẽ thấy Phật giáo giữ một vị thế trung dung giữa lư tưởng Vô hại của Kỳ na giáo và sự bỏ rơi hoàn toàn trong vị thế của Do Thái- Ky Tô - Hồi giáo.
4. Phân tích về giới luật của Đức Phật
Đâu là lư lẽ căn bản của giới luật Tam Tịnh Nhục của Đức Phật về việc ăn thịt? Không thể cho là bàn tay của người tiêu thụ loại "thịt không tạo nghiệp" là hoàn toàn tinh khiết, đặc biệt nếu như ta ra chợ mua thứ thịt đó như trường hợp của hầu hết những người tiêu thụ. Chính v́ luật thị trường cho thấy là nếu không có cầu th́ cũng không có cung [7]. Vấn đề ở đây là mức độ can dự vào hành vi sát sinh nếu là thịt thuộc bất kỳ loại nào được tiêu thụ (ngoại trừ khi con vật bị giết một cách vô t́nh, hoặc con vật chết một cách tự nhiên). Chúng ta có thể xác định được nhiều mức độ can dự của người tiêu thụ với hành vi sát sinh:
- Mức độ trực tiếp nhất là khi người tiêu thụ trực tiếp giết con vật để lấy thịt sử dụng.
- Mức độ can dự thứ hai là khi người làm công của ai đó dưới quyền trực tiếp của người tiêu thụ được yêu cầu thực hiện việc sát sinh đó. Các chi tiết khác nhau về mức độ can dự này là: khi người tiêu thụ dùng bữa với món thịt do người bạn gửi tặng hay một người trong gia đ́nh lần lượt hoặc trực tiếp sát sinh hoặc tạo cớ cho con vật trực tiếp bị giết. Cả hai mức độ can dự nêu trên đều nằm ngoài phạm vi Tam Tịnh Nhục của Đức Phật và đều bị nghiêm cấm đối với cộng đồng Phật tử.
- Mức độ can dự thứ ba là khi người tiêu thụ mua thịt ở chợ. H́nh như Đức Phật đă xem mức độ này là phù hợp với luật Tam Tịnh Nhục của Ngài, và mức độ này được xem như "không tạo nghiệp". Những lư do thừa nhận mức độ dính líu thứ ba này với hành động sát sinh đă không được trực tiếp bàn đến trong Thánh điển. Cho nên, các lư do đó chỉ được phỏng đoán từ vị thế của đức Phật nói chung. Đó là lư lẽ chúng tôi hy vọng sẽ được tŕnh bày trong chương này.
Trước hết, tương quan nơi mức độ can dự này trong việc sát sinh đối với giới luật đầu tiên trong Phật giáo (kiềm chế không được sát sinh) phải được khai triển. Nghiệp gắn liền với những hành vi lựa chọn tuyệt đối. Thực vậy, người đồ tể chỉ giết súc vật để bán thịt mà thôi, nếu như người tiêu thụ không mua thịt, chắc hẳn người đó đă không giết mổ. Nhưng để thực hiện được điều đó, người đồ tể đă thực hiện một sự lựa chọn tuyệt đối. Không có cưỡng bách nào đối với người đó để trở thành đồ tể, cũng như người làm nghề nướng bánh hay người sản xuất chân nến. Nếu không có người cung cấp và bán thịt th́ người tiêu thụ, nếu như họ muốn tiếp tục sử dụng thịt th́ buộc tự ḿnh phải làm chuyện sát sanh, như vậy họ phải gánh chịu trách nhiệm nghiệp chướng. Chính v́ thiếu sự thúc bách về phía người tiêu thụ, đă thực sự giải thoát người tiêu thụ thịt khỏi toàn bộ trách nhiệm nghiệp chướng về hành vi sát sanh, khiến cho người này có thể mua thịt ngay tại chợ. Thế nên Đức Phật đă chủ trương một cách hợp lư cả giới luật đầu tiên của Phật giáo và giới luật Tam Tịnh Nhục về việc ăn thịt để cả hai không dẫn đến xung khắc.
Luận chứng thuyết phục nhất về giới luật của Đức Phật chính là toàn bộ sự hiện hữu của cơi Ta bà đều có dính líu đến sát sanh, bằng cách này hay cách khác. Như sẽ được tŕnh bày ở phần kế tiếp, việc cung cấp thực phẩm cho người ăn chay cũng có can dự đến việc tiêu diệt sự sống, đôi khi c̣n sâu rộng hơn cả việc cung cấp các sản phẩm có chứa thịt. Một thực tế phũ phàng là cả người ăn chay lẫn người ăn thịt - từ ngay chính sự hiện diện của họ trong cơi Ta bà này - đều tạo ra sự giết hại những dạng sinh vật khác nhau. Thực vậy, ta không thể nào sinh tồn mà không gây tàn phá cho sự sống (như các vị tu sĩ Kỳ na giáo đă nhận thức được).
Điều căn bản nhất nơi giáo lư của Đức Phật chính là toàn bộ sự hiện hữu luân hồi đều dính líu đến một vài h́nh thức giết hại. Đó chính là khía cạnh của đau khổ (dukkha), một thực tế luôn luôn tồn tại khắp nơi. Thay v́ phải cố gắng vô vọng để kết thúc mọi h́nh thức sát sanh, và biến thế giới trở nên hoàn hảo theo kiểu đó, Đức Phật đă tạo ra một lối thoát khỏi cơi Ta bà và mọi khiếm khuyết của nó. Điều này bao gồm sự xa lánh những h́nh thức thô sơ của tội lỗi, kể cả việc tránh sử dụng "thịt có tạo nghiệp", cùng với việc phát triển những yếu tố khác của Bát Chánh Đạo.
Đức Phật c̣n nhấn mạnh đến những khiếm khuyết luân lư nghiêm trọng hơn là việc ăn thịt. Một bài kinh điển nói về vấn đề này là kinh Àmagandha trong Kinh Tập, một trong các quyển kinh nguyên sơ nhất của bộ Thánh điển Pàli. Trong bài kinh này, một nhân vật Bà la môn ăn chay trường khuyết danh đă đối diện với Đức Phật, và ông ta tuyên bố những tội ác về việc sử dụng thịt và cá. Danh từ "àmaganda" theo nghĩa đen có nghĩa là mùi hôi thối của thịt cá, và cũng được dùng để ám chỉ sự ô uế. Trong khi trả lời ông ta, Đức Phật đă thốt ra một số vần thơ liệt kê ra sự ô uế thực sự đang hủy hoại tư cách đạo đức, chứ không phải là việc ăn thịt cá. Ở phần cuối của mỗi đoạn kinh, Ngài đều thốt ra cùng một điệp khúc: "... đấy chính là thứ mùi hôi thối tạo hủy hoại, chứ không phải chỉ là việc sử dụng thịt mà thôi." ("esàmagandho ni hi mamsabhojanam").
Cách tiếp cận vấn đề của Đức Phật được minh chứng nơi học thuyết Darwin. Ông Darwin cho rằng muôn loài vạn vật đều xung đột liên tục với nhau và chỉ có loài nào mạnh nhất mới tồn tại được. Theo học thuyết này th́ sự sống c̣n của bất kỳ một chủng loại nào cũng đều gây ra sự hủy hoại cho bất kỳ chủng loại nào khác đang tranh giành nhau cùng một không gian sinh học có giới hạn. Sự sống c̣n và sự sinh sôi nảy nở của nhân loại cần thiết phải dính líu đến sự hủy diệt của vô số sinh vật khác, bất kể chế độ ăn uống của nhân loại có tên là ăn chay hay ăn mặn.
5. Những luận chứng về ăn chay
Kế đến, chúng ta phải xem xét đến ư nghĩa đạo đức và những tác động khác của chủ nghĩa ăn rau đậu. Có nhiều luận chứng được đưa ra về vấn đề ăn chay, trong số đó những luận chứng sau đây cần phải cứu xét: luận chứng đạo đức, sinh học, sinh thái, và văn hóa - xă hội.
* Xét theo quan điểm tôn giáo th́ luận chứng đạo đức là quan trọng nhất và sẽ được đề cập đến đầu tiên. Nhiều người ăn chay rất thích thú dùng cơ sở đạo đức cao. Họ cho là khẩu phần ăn của họ không liên quan ǵ đến sát sinh và gây đau khổ cho thú vật, hoặc cho dù nếu có liên quan đi chăng nữa th́ nếu họ chấp nhận chế độ không ăn chay th́ mức độ gây đau khổ cho súc vật và sát sinh sẽ c̣n lớn hơn. Tuy nhiên, một thực tế đơn giản là nền nông nghiệp thương mại, vốn là căn bản cho khẩu phần ăn chay, sẽ không thể thực thi được nếu không có sự hủy diệt sự sống. Ngay cả chỉ một hành động cày đất thôi th́ cũng đă hủy hoại cuộc sống của nhiều côn trùng sống trong đất, nhưng h́nh thức sát sinh chính yếu lại xuất hiện từ nhu cầu bảo vệ mùa màng và vụ thu hoạch khỏi côn trùng, dă thú và một số thú vật phá hoại khác. Chúng ta chỉ cần ngẫm nghĩ đến việc giết hại toàn bộ các loài heo rừng, thỏ rừng, kăng gu ru v.v... cho mục đích này. Các loại thuốc độc, cạm bẫy, và những bệnh dịch do chính con người gây ra đă tạo ra những sự hủy diệt chết chóc tàn bạo và khủng khiếp. Những con ốc sên, châu chấu, các con gịi, cào cào, và nhiều côn trùng khác đă bị hủy diệt bằng các loại thuốc trừ sâu cực mạnh, và con số phải lên đến hàng triệu. Ngay cả số chuột bị tiêu diệt để bảo vệ những kho chứa ngũ cốc khỏi bị chúng phá hoại th́ c̣n lớn hơn con số đàn gia súc bị giết mổ để phục vụ cho những người sử dụng thịt. Thật thế, có thể tranh luận là con số thú vật và côn trùng bị giết hại để làm ra một bữa ăn trung b́nh cho người ăn chay c̣n lớn hơn con số súc vật bị giết để làm ra một bữa ăn cho người ăn thịt với cùng một giá trị dinh dưỡng. Nếu quả đúng như thế, sự chấp nhận khẩu phần ăn chay thực sự có thể gia tăng số sinh vật bị giết trong quy tŕnh sản xuất thực phẩm.
C̣n nữa, nhiều người ăn chay c̣n dùng các sản phẩm lấy từ gia súc như sữa. Trong khi xem ra các sản phẩm này "nhân đạo" v́ không phải sử dụng đến sát sinh, nhưng thực chất không phải là như vậy. Giả sử như mọi người đều bỏ không dùng thịt nữa và chỉ duy tŕ uống sữa mà thôi. Một hậu quả chắc chắn sẽ xảy ra ngay, đó là các con ḅ đực sẽ bị giết ngay từ lúc mới sinh (trừ một số được giữ lại để dùng vào mục đích lấy giống), trừ phi các con ḅ đực không có giá trị sản xuất lại được lưu giữ và điều này rất khó xảy ra. Sữa là sản phẩm được thiên nhiên dành cho các con bê con, và việc ép buộc dành riêng cho con người lại là một vấn đề luân lư gây tranh căi. Một điều lạ kỳ cần lưu ư là một số người ăn chay nghiêm khắc nhất, như nhóm Hare Krishna, lại là những người rất thích dùng các loại sản phẩm lấy ra từ sữa . H́nh như họ không nh́n ra sự mâu thuẫn đạo đức liên quan đến những thói quen ăn uống của họ. Giới luật Tam Tịnh Nhục của Đức Phật, tuy không phải là giới luật hoàn chỉnh nhất, bởi v́ không có giới luật nào mà tuyệt đối hoàn chỉnh, nhưng ít nhất cũng tránh được những vấn nạn luân lư đă làm bối rối người ăn chay v́ lư do đạo đức.
* Luận chứng lư sinh học cho chủ nghĩa ăn rau đậu có giá trị hơn luận chứng đạo đức. Một điều rất rơ ràng là cơ thể con người không được thiết kế để tồn tại chỉ nhờ vào thịt (như kinh Lăng Già khẳng định). Hai khía cạnh cơ thể học con người cho thấy thực phẩm chay là thực phẩm thích hợp cho con người. Đầu tiên là cấu tạo của răng con người (trong đó răng hàm lại quan trọng hơn là răng cửa) và một khía cạnh khác nữa là ruột con người chiếm một tỷ lệ chiều dài, dài hơn là cơ thể con người. Những loài thú ăn thịt có răng cửa sắc bén để xé thịt, và có bộ ruột ngắn hơn để cho lượng thịt bị thối rữa, nhiễm trùng có thể được tống ra khỏi cơ thể càng nhanh càng tốt. Cơ thể con người ta thường giống với loài vật ăn cỏ, nhưng không hoàn toàn là loài ăn cỏ v́ chúng lại có một cấu trúc dạ dày khác hẳn. Thực ra, cơ thể con người là một sự thỏa hiệp giữa loài ăn cỏ thuần túy và loài ăn thịt thuần túy . Do đó, con người là một loài ăn tạp. Ngoài ra, hiệu quả gây tác hại từ việc sử dụng các sản phẩm động vật (thí dụ Cholesterol) đă không được cân bằng do thiếu hụt các chất đạm cao trong các thức ăn chay. Sau khi cân nhắc kỹ, th́ luận chứng sinh học xem ra có phần thiên về ăn chay hơn là ăn thịt.
* Luận chứng lư sinh thái cũng có phần thiên về ăn chay. Thịt là một cách thức thiếu hiệu quả để chuyển đổi toàn bộ năng lượng thành thực phẩm. Thật dễ dàng và rẻ tiền hơn nhiều để chuyển đổi năng lượng thành sinh khối (biomass) rất thích hợp cho con người tiêu thụ trực tiếp hơn là một cách gián tiếp sau khi đưa sinh khối đó vào thú vật và rồi lại tiêu thụ thịt thú vật. Sản xuất hàng loạt gia súc (gà, heo, ḅ) có thể dẫn đến hoặc là phá hủy toàn bộ những cánh rừng nguyên sinh để tạo đồng cỏ chăn nuôi, hoặc là với phương pháp nuôi gà công nghiệp dẫn đến sự tàn nhẫn cùng cực, thải ra lượng khí mêtan v.v... Sự gây giống chọn lọc ở các trại chăn nuôi súc vật và việc sử dụng hóa chất và các chất kích thích hóc-môn để làm tăng trọng có thể tạo ra những hậu quả phụ thuộc không ngờ tới trong một số lănh vực khác. Nhưng cũng cần phải được đề cập đến ở đây là việc chuyển đổi sang chế độ ăn chay sẽ không nhất thiết có thể cải thiện được môi trường sinh thái. Điều cần thiết chính là giảm gia tăng dân số và áp dụng những tiêu chuẩn sinh sống lâu bền mà không gây tác hại đến môi trường.
* Luận chứng văn hóa-xă hội lại dính líu đến luận chứng thẩm mỹ thuộc về những ǵ xă hội cho là thích hợp để ăn. Các quy luật xă hội rất khác biệt nhau về khía cạnh này. Đa số các xă hội đều loại bỏ tục ăn thịt người và không cho phép tiêu thụ xác chết thối rữa và ăn thịt các súc vật chết. Tại hầu hết các quốc gia phương Tây và nơi tiểu lục địa Ấn Độ đă có một sự chống đối ăn thịt các thú vật được yêu chuộng (chó, mèo) hay các loài ḅ sát. Tuy nhiên không có sự ngăn cấm như vậy tại một vài nơi khác ở châu Phi và vùng Viễn Đông (mặc dù ở Trung Hoa vào năm 511 Tây lịch, Lương Vũ Đế đă ra lệnh cấm ăn thịt). Thực ra, không có ǵ khác nhau trong việc tiêu thụ thịt của một loại thú vật này và tránh ăn thịt của loại khác. Nhưng xét ở khía cạnh thẩm mỹ và văn hóa, ta thấy có khác biệt đáng kể. Chắc chắn là các thực phẩm chay th́ hay hơn so với các sản phẩm thịt, cho dù sản phẩm thịt được đóng gói để dễ nh́n hơn.
6. Kết luận
Những luận chứng trên đây không nên xem như là cách bào chữa cho việc ăn thịt. Điều chúng tôi quan tâm là cố suy đoán về những lư lẽ căn bản đàng sau giới luật Tam Tịnh Nhục vốn đă được Đức Phật đặt ra, và phản bác lời chỉ trích rằng giới luật của Đức Phật hàm chứa một mâu thuẫn luân lư với những phần giáo lư khác của Đức Phật, v́ Ngài đă từng nhấn mạnh đến ḷng từ bi và giới luật cấm sát sanh.
Có nhiều luận chứng lư thuyết phục về việc ăn chay, quan trọng nhất là về khía cạnh sinh học, môi sinh và xă hội mà chúng tôi đă xác định ở phần trên. Luận chứng đạo đức mà nhiều người ăn chay chấp nhận, để cho là có đạo đức c̣n cao hơn cả điều Đức Phật đă dạy, đă được cho thấy là không có giá trị. Thật ra, nếu chúng ta chuyển từ ăn thịt sang ăn rau đậu, vẫn không cần thiết phải có sự sút giảm về số lượng sát sanh và tàn nhẫn liên quan đến việc cung cấp thực phẩm. Chỉ có những loại sinh vật khác có thể phải chịu đau khổ.
Cũng c̣n có một quan điểm đạo đức rất thú vị cần được giải quyết. Toàn bộ những thú vật bị giết để cung cấp thịt đă được cố ư gây giống và chăn nuôi cho mục tiêu này (thí dụ: gà công nghiệp, heo và đàn ḅ thịt). Nếu không có nhu cầu về thịt, th́ điều đơn giản là chúng sẽ không c̣n tồn tại nữa. Như vậy, loại bỏ việc ăn thịt về lâu về dài sẽ không "cứu" được bất kỳ loại gia súc nào khi mà chúng không c̣n được gây giống nữa. Vấn đề là dựa trên căn bản đạo đức nào để quyết định duy tŕ sự sống cho một số loài gia súc trong một thời gian có giới hạn hay là hoàn toàn chấm dứt sự hiện hữu của chúng. Không có người tiêu thụ thịt th́ hầu hết các súc vật không bị giết mổ v́ thực phẩm sẽ không c̣n hiện hữu nữa. Chúng ta sẽ không xem xét khía cạnh đạo đức khó khăn của câu hỏi này.
Yêu cầu của Đức Phật chỉ nhằm đạt đến sự điều độ trong ăn uống. (mattamuta ca bhattasmi). Dù các chế độ ăn uống có thể là ăn chay hay ăn thịt th́ việc ăn uống nên được hạn chế tới mức tối thiểu, chỉ cần thiết để giữ cho các chức năng cơ thể tiếp tục hoạt động. Giới luật không được ăn sau giờ ngọ có liên quan với quy luật giữ điều độ trong việc ăn uống. Nhưng cho dù có cẩn thận đến đâu trong chế độ ăn uống, cũng không có cách nào duy tŕ thể xác chúng ta ổn định về mặt thể chất mà lại không gây tác hại cho một số sinh vật khác. V́ có sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các sinh vật, sự sống c̣n của bất cứ một loại sinh vật nào - kể cả loài người chúng ta - chắc chắn sẽ đưa đến sự tàn phá những dạng thức khác của sự sống.
Ngay cả nếu như không có quy định bao trùm về ăn thịt trong giáo lư của Đức Phật, giới luật Tam Tịnh Nhục mà Ngài đă đề ra vẫn có giá trị đáng kể. Đức Phật quan tâm đến việc đặt ra một giới luật thực tiễn có thể hài ḥa được vấn đề nan giải liên quan đến việc sống trong cơi Ta bà và cho phép những sinh vật dạng khác được hiện hữu. Sự kiện luật Tam Tịnh Nhục không là một quy luật lư tưởng, không phản ảnh vào Đức Phật, mà là phản ảnh của một thực trạng của thế giới Ta bà này, liên quan đến sự tác hại đến các sinh vật khác. Giải pháp tối hậu của Đức Phật có lẽ là một phương cách duy nhất để vấn đề này được giải quyết ổn thỏa. Giải pháp đó là vạch ra một hướng đi để thoát ra khỏi sự hiện hữu này, có nghĩa là vạch ra con đường đưa đến Niết bàn.
Ghi Chú
1. Chữ "parisuddha" được dịch sát nghĩa nhất có thể là "blameless - không chê được, không khiển trách được", đúng hơn là dịch "pure - tinh khiết. Đó cũng là cách dịch mà bà Horner thích dùng (bà đă dịch tạng Luật cho Pàli Text Society). Nó có nghĩa là một đặc tính nghiệp chướng về thịt rất quan trọng, không phải là sự tinh khiết của thịt về các khía cạnh khác.
2. Chữ "meat - thịt" được dùng để chỉ tất cả các loại thực phẩm có xuất xứ từ loài vật. Cho dù là cá, thịt hay là gia cầm (gà, vịt, chim), từ góc độ luân lư đạo đức không hề có sự khác biệt cơ bản nào giữa các loại thịt đó.
3. Mối tương quan giữa ăn thịt và nghiệp đă không được Đức Phật xác định cụ thể. Sự phân biệt chúng ta bàn luận ở đây phải được xem xét một cách cẩn thận. Ngay cả những việc tiêu thụ những thứ mà chúng ta quy cho là loại thịt "không tạo nghiệp" (hay "nghiệp chướng vô can", "nghiệp trung hoà") có thể tạo nghiệp xấu tùy thuộc vào các sát na tâm đi kèm với việc sử dụng loại thịt đó. Tuy nhiên, tiêu thụ loại thích "tạo nghiệp" th́ luôn luôn sẽ có nghiệp quả xấu, c̣n tiêu thụ loại thịt "không tạo nghiệp" th́ có thể có hoặc không có nghiệp quả xấu. Trong cả hai trường hợp, không thể có nghiệp quả tốt.
4. Giới luật về ăn chay là giới luật thứ năm trong danh sách mà Đề bà đạt đa đă đề nghị với Đức Phật. Đề bà đạt đa là một người lập nên phong trào Tàpasa trong Phật giáo và những giới luật đặc biệt của ông ta có liên quan đến những cách hành tŕ mang tính khổ hạnh khắc nghiệt (sống trong rừng, chỉ mặc y rách, v.v...) Đức Phật đă bác bỏ tất cả các đề nghị của Đề bà đạt đa . Và cũng chính v́ liên quan đến vấn đề này mà Ngài đă tái khẳng định lại giới luật Tikoiparisuddha (về vấn đề này, xin đọc cuốn "Western Buddhism and a Theravada Heterodoxy" của tác giả)
5. Nh́n chung, Đức Phật thường có khuynh hướng chấp nhận những phong tục xă hội đang thịnh hành, chỉ trừ khi có ǵ mâu thuẫn với những nguyên lư giáo pháp của Ngài. Trong trường hợp này, không cần thiết phải có những thay đổi hiện hành. Thật thú vị khi ghi nhận rằng trong 10 con vật lại không có con ḅ đực hay ḅ cái trong đó. Sau này ḅ cái lại trở thành một trong những vật cấm kỵ lớn nhất trong Ấn Độ giáo. Có lẽ ở vào thời Đức Phật, khía cạnh Ấn Độ giáo (Hinhduism) này chưa được phát triển và sự quan trọng của nó sau này mới được thừa nhận.
6. Về vấn đề này, xin đọc cuốn "Western Buddhism and a Theravada Heterodoxy" của tác giả.
7. Luận chứng cho là súc vật đă chết khi chúng ta mua thịt là không có cơ sở. Đa số những người bán thịt và các cửa hàng bán thịt đều bán hết số lượng hàng tồn kho. Khi đă bán hết lượng hàng đó, người buôn lại đặt thêm để bù vào số lượng hàng đă bán ra. Như thế, khi gà được làm thịt đă bán hết th́ nhà buôn lại viết đơn đặt hàng để nhiều con gà khác được giết nhằm bù vào số thịt gà đă bán.